ایران زیبا
گمیشان؛ شهری که یادگار اشکانیان دریانورد است
گمیشان (کمیش دپه) در شمالیترین نقطه استان گلستان، گنجینهای از تاریخ، معماری چوبی و پیوندهای کهن با جاده ابریشم است. شهری که روزگاری ایستگاه پایانی مسیر خاکی و آغازگاه جاده آبی ابریشم بود.
گمیشان کجاست؟
کمیش دپه یا گمیشان، شهری در استان گلستان و در شمالیترین بخش حاشیه شرقی دریای خزر قرار دارد. این شهر از شمال به کشور ترکمنستان، از جنوب به بندرترکمن، از شرق به آققلا و از غرب به دریای خزر محدود میشود. فاصله گمیشان تا بندر ترکمن حدود ۱۹.۵ کیلومتر است.
نام محلی این شهر «کمیش دپه» به معنی «تپه نقرهای» است؛ اشارهای به ارزش تاریخی و طبیعی این منطقه.
ردپای اشکانیان در گمیشان
اسناد تاریخی متعدد نشان میدهند که گمیشان یکی از هستههای سکونتگاهی اشکانیان بوده است؛ آن هم در روزگاری که «گرگان رود» از میان این شهر میگذشت و به دریای خزر میریخت.
به همین دلیل، برخی از تاریخدانان معتقدند کالاهایی که به استان گلستان میرسید، پس از عبور از بندر ترکمن و بندرگز، در ساحل گمیشان تخلیه میشدند تا صبح روز بعد با کشتی به مقصد شمال و غرب دریای خزر حرکت کنند. این یعنی **گمیشان ایستگاه پایانی جاده ابریشم خاکی و نقطه آغاز جاده ابریشم آبی** بوده است.
معماری بینظیر؛ خانههایی که سوغات دریا هستند
اگر در گمیشان قدم بزنید، هرگز این شهر را با هیچ نقطه دیگری در ایران اشتباه نخواهید گرفت. دلیل این تمایز، ساختمانهای چوبی دو و سه طبقه ای است که در هیچ کجای دنیا نمونه مشابهی ندارند.
نعمتالله آرمیده، کارشناس تاریخ معماری گمیشان، در این باره میگوید: «این بناها بیشتر تحت تأثیر عوامل جغرافیایی شکل گرفتهاند. نزدیکی به دریا، بالا بودن سطح آبهای زیرزمینی و دسترسی به مناطق جنگلی از مهمترین این عوامل هستند.»
تأثیر معماری روسی در بافت قدیم
عامل دیگری که در فرم این ساختمانها نقش داشته، تأثیرپذیری از سبک معماری روسی است. به گفته آرمیده، در دوران پادشاهی مظفرالدین شاه و محمدعلی شاه قاجار، برخی از تجار ترکمن از طریق تجارت دریایی با روسیه ثروتمند شدند و با الهام از معماری شهرهای روسیه به ساخت خانههای چوبی در گمیشان پرداختند.
از جمله این بازرگانان میتوان به «آنه محمد ساری»، «عطا حاجی خوزین»، «آشور خزین» در گمیشان و «شوخبای» در روستای خواجه نفس اشاره کرد.
چرا خانهها مرتفع و چوبی ساخته شدهاند؟
ساخت عمارتهای مرتفع دو و سه طبقه در گمیشان دو هدف اصلی داشته است:
1. دوری از رطوبت زمین – به دلیل بالا بودن سطح آبهای زیرزمینی
2. بهرهگیری بیشتر از باد – برای تهویه طبیعی و کاهش رطوبت
اغلب این ساختمانها تماماً از چوب و الوارهایی ساخته شدهاند که از روسیه تزاری وارد میشد. چوبها (به ویژه از نوع نراد) توسط تجار و دریانوردان ترکمن از شهرهایی مانند هشترخان و بادکوبه به گمیشان حمل میشدند.
محمدعلی قورقانچی، مأمور قشون دولت قاجار، در سال ۱۳۲۱ هجری قمری در کتاب خود نوشته است: «… امروز از روسیه ۱۵۰ باب مغازه چوبی به گمیش تپه آورده اند که خیلی قشنگ است و بازارشان رواجی دارد…»
ویژگیهای معماری داخلی خانههای گمیشان
اگر وارد یکی از این خانهها شوید، با فضاهای منحصربهفردی روبهرو میشوید:
– اتاقهای تودرتو
– دالانهای طویل
– شومینههای زیبا
– راهپلهها، نردهها و ستونهای چوبی
– در و پنجرههای منبتکاریشده
– چوبکاریهای ظریف زیر سقف
محلههای قدیمی گمیشان
بافت تاریخی گمیشان شامل محلههایی با نامهای آشناست که هر کدام هویت مستقلی دارند:
– خوزینیها
– مظفریها
– شیرمحمدیها
– شیروانیها
– مصطفاییها
میراثی در معرض فراموشی
با وجود تمام این قابلیتهای تاریخی و گردشگری، متأسفانه توجه مسئولان به این میراث ارزشمند اندک است. بافت قدیمی گمیشان که چنین مرواریدهایی در خود دارد، به تدریج به محلهای برای افراد کمدرآمد تبدیل شده است.
کارشناسان معتقدند شهر گمیشان با داشتن همین خانههای منحصربهفرد میتواند حیات خود را از طریق گردشگری تأمین کند، اما بیتوجهی به این پتانسیل، آینده این میراث را تهدید میکند.
سخن پایانی
گمیشان نه فقط یک شهر در حاشیه دریای خزر، که **موزهای زنده از تاریخ، تجارت و معماری** ایران است. از روزگار اشکانیان و جاده ابریشم تا معماری الهامگرفته از روسیه تزاری، این شهر روایتگر فصلهای مهمی از تمدن ایرانی-اسلامی و پیوندهای فرهنگی ایران با همسایگان شمالی است.
اگر به دنبال مقصدی متفاوت برای سفر هستید، گمیشان با خانههای چوبی، تاریخ کهن و قصههای دریانوردان ترکمن، شما را به سفری در زمان دعوت میکند.
باتشکر
عضوت شما در خبرنامه تایید شد