شهر تاریخی بلقیس اسفراین؛ گنجینه‌ای از تمدن و معماری ایران

معرفی شهر تاریخی بلقیس

شهر تاریخی بلقیس یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی ایران در شهرستان اسفراین استان خراسان شمالی است. این مجموعه تاریخی که از آن به عنوان «اسفراین کهن» نیز یاد می‌شود، در سه کیلومتری جنوب غربی شهر کنونی اسفراین قرار گرفته و با وسعتی حدود ۱۸۰ هکتار، یکی از بزرگ‌ترین شهرهای تاریخی خشتی ایران به شمار می‌رود.

بلقیس طی قرن‌های متمادی مرکز زندگی، تجارت و فرهنگ در منطقه بوده و بارها در اثر حملات اقوام مهاجم تخریب شده است. با این حال، مردم این سرزمین هر بار شهر را از نو ساخته و حیات را به آن بازگردانده‌اند.

قدمت شهر بلقیس

بررسی‌های تاریخی و یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد قدمت این منطقه به چند هزار سال پیش بازمی‌گردد. هرچند بخش عمده آثار باقی‌مانده متعلق به دوره صفوی است، اما کشف سفال‌ها، سکه‌ها و بقایای معماری نشان می‌دهد که سکونت در این منطقه دست‌کم از قرون نخستین اسلامی و حتی اواخر دوره ساسانی جریان داشته است.

بر اساس منابع تاریخی، اسفراین در سال ۳۱ هجری قمری به دست مسلمانان فتح شد و تا پایان دوران صفوی به عنوان یکی از شهرهای مهم خراسان شناخته می‌شد.

ارگ بلقیس؛ دومین بنای خشتی بزرگ ایران

شاخص‌ترین اثر شهر تاریخی بلقیس، ارگ عظیم آن است که پس از ارگ بم به عنوان دومین بنای خشتی بزرگ ایران شناخته می‌شود. این ارگ بیش از ۵۱ هزار متر مربع مساحت دارد و با برج‌های متعدد و خندقی بزرگ احاطه شده است.

ارگ بلقیس دارای حدود ۲۹ تا ۳۰ برج دفاعی با ارتفاعی نزدیک به ۱۱ متر بوده که امنیت شهر را تأمین می‌کرده‌اند. مصالح اصلی این بنا از خشت، گل، چینه، آجر و چوب تشکیل شده و معماری آن شباهت‌هایی با اصول معماری ساسانی دارد.

مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که ارگ در دوره‌های مختلف مورد بازسازی قرار گرفته و آخرین بار در حمله افغان‌ها به شدت آسیب دیده است.

شارستان و بخش‌های مختلف شهر

شهر تاریخی بلقیس تنها به ارگ محدود نمی‌شود. در محدوده شارستان یا بخش عمومی شهر، آثار ارزشمند متعددی وجود دارد که هر کدام بخشی از تاریخ و تمدن منطقه را روایت می‌کنند.

تپه منار

تپه منار از مهم‌ترین بخش‌های شهر محسوب می‌شود. براساس منابع تاریخی و نتایج کاوش‌ها، احتمال می‌رود مسجد جامع و دارالاماره شهر در این محل قرار داشته باشد.

بازار تاریخی

راسته بازار بلقیس یکی از مراکز اصلی فعالیت‌های اقتصادی شهر بوده و نقش مهمی در رونق تجارت منطقه، به ویژه در دوران شکوفایی جاده ابریشم، ایفا می‌کرده است.

کوره سفالگری

یکی از مهم‌ترین کشفیات باستان‌شناسان در بلقیس، کوره سفالگری متعلق به قرن ششم هجری است. این کوره برای تولید سفال‌های لعاب‌دار فیروزه‌ای مورد استفاده قرار می‌گرفته و از مهم‌ترین شواهد صنعتگری در منطقه به شمار می‌رود.

آب‌انبار تاریخی

در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی، بقایای یک آب‌انبار بزرگ آجری نیز کشف شد که نشان‌دهنده دانش مهندسی و مدیریت منابع آب در شهر تاریخی بلقیس است.

آرامگاه شیخ آذری

یکی دیگر از بناهای ارزشمند شهر بلقیس، آرامگاه شیخ فخرالدین حمزه آذری اسفراینی است. این شاعر و عارف مشهور قرن هشتم و نهم هجری از چهره‌های برجسته ادبیات فارسی به شمار می‌رود.

بقعه شیخ آذری دارای بخش‌های مختلفی از جمله آرامگاه و نمازخانه است و امروزه یکی از جاذبه‌های مهم فرهنگی و مذهبی منطقه محسوب می‌شود.

بلقیس و جاده ابریشم

قرار گرفتن اسفراین در مسیر جاده ابریشم باعث شده بود این شهر به یکی از مراکز مهم بازرگانی و ارتباطی شرق ایران تبدیل شود. موقعیت راهبردی شهر سبب رونق اقتصادی آن شد، اما همین موقعیت باعث شد بارها مورد هجوم اقوام مختلف از جمله مغولان، ازبکان و افغان‌ها قرار گیرد.

وجه تسمیه بلقیس

نام اصلی این منطقه در منابع تاریخی «اسفراین» یا «اسپرآیین» ذکر شده است. گفته می‌شود عنوان «بلقیس» پس از ویرانی شهر در دوران افاغنه و متروک شدن آن بر خرابه‌های اسفراین کهن اطلاق شده است.

برخی مورخان نیز بنیان‌گذاری این شهر را به اسفندیار فرزند گشتاسب نسبت داده‌اند و در متون تاریخی نام شهر به صورت‌های مختلفی مانند اسپراین، اسفرائین و سفراین ثبت شده است.

ثبت ملی و تلاش برای ثبت جهانی

شهر تاریخی بلقیس در سال ۱۳۸۰ با شماره ۴۴۹۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. همچنین طی سال‌های اخیر اقدامات متعددی برای ثبت جهانی این مجموعه ارزشمند در فهرست میراث جهانی یونسکو انجام شده است.

با توجه به وسعت، قدمت و ارزش‌های تاریخی و معماری، بلقیس یکی از مهم‌ترین نامزدهای ثبت جهانی در شمال شرق ایران محسوب می‌شود.

شهر تاریخی بلقیس اسفراین نمادی از مقاومت، تمدن و شکوه معماری ایرانی است. این مجموعه عظیم خشتی که قرن‌ها شاهد فراز و نشیب‌های تاریخی بوده، امروز به عنوان یکی از ارزشمندترین آثار باستانی کشور شناخته می‌شود. بازدید از بلقیس فرصتی کم‌نظیر برای آشنایی با تاریخ کهن خراسان و مشاهده یکی از بزرگ‌ترین شهرهای خشتی ایران است؛ شهری که هنوز رازهای بسیاری را در دل خود پنهان کرده است.