ایران زیبا
اصفهان علاوه بر بناهای باشکوهی مانند میدان نقش جهان، مسجد امام و کاخ عالیقاپو، آثار ارزشمند دیگری را نیز در دل خود جای داده که روایتگر تاریخ صنعت و اقتصاد ایران هستند. یکی از مهمترین این آثار، موزه عصارخانه شاهی است؛ بنایی تاریخی که در دوران صفویه برای روغنگیری از دانههای گیاهی ساخته شد و امروزه به یکی از جذابترین موزههای صنعتی کشور تبدیل شده است.
این موزه با حفظ تجهیزات سنتی، معماری اصیل و نمایش فرآیند تولید روغن در گذشته، فرصتی کمنظیر برای آشنایی با فناوریهای بومی ایران در چند قرن پیش فراهم میکند.
مطالب مرتبط :
آشنایی با خانه منوچهری کاشان؛ شاهکار معماری و اقامت سنتی
خانه تاریخی آقاگل نطنز؛ شاهکار معماری قاجاری در خالدآباد
عصارخانه چیست؟
عصارخانه به مکانی گفته میشد که در آن با استفاده از نیروی حیوانات، دانههای روغنی مانند کنجد، کرچک، پنبهدانه و آفتابگردان خرد و سپس روغنگیری میشد. این مراکز را میتوان کارخانههای سنتی تولید روغن در ایران دانست که پیش از ورود ماشینآلات صنعتی، نقش مهمی در تأمین روغن خوراکی، دارویی و صنعتی داشتند.
در این مجموعهها، سنگهای بزرگ آسیاب با حرکت شتر، گاو یا الاغ به چرخش درمیآمدند و پس از خرد شدن دانهها، خمیر حاصل تحت فشار تیرهای عظیم چوبی قرار میگرفت تا روغن آن استخراج شود.
تاریخچه موزه عصارخانه شاهی
عصارخانه شاهی در سال ۱۰۲۱ هجری قمری و همزمان با توسعه میدان نقش جهان به دستور شاه عباس اول صفوی ساخته شد. این مجموعه در مجاورت بازار قیصریه قرار داشت و یکی از مهمترین مراکز تولید روغن شهر اصفهان محسوب میشد.
فعالیت این عصارخانه تا میانه قرن چهاردهم خورشیدی ادامه داشت و حتی مدتی برای به حرکت درآوردن تجهیزات آن از موتور برق استفاده شد. اما با گسترش کارخانههای مدرن روغنکشی، فعالیت مجموعه متوقف شد و سالها بدون استفاده باقی ماند.
در نهایت شهرداری اصفهان عملیات مرمت این بنای ارزشمند را آغاز کرد و پس از بازسازی، عصارخانه شاهی به عنوان موزه در اختیار علاقهمندان قرار گرفت.
معماری منحصربهفرد عصارخانه شاهی
یکی از ویژگیهای شاخص این مجموعه، معماری کاربردی آن است. فضای داخلی با سقفهای بلند گنبدی، نورگیرهای سقفی و دیوارهای قطور طراحی شده تا شرایط مناسبی برای نگهداری روغن و فعالیتهای صنعتی فراهم شود.
اگرچه مساحت اولیه این مجموعه حدود ۱۸۰۰ متر مربع بوده، اما بخش قابل توجهی از آن در طول زمان از بین رفته است و امروزه تنها قسمتهایی مانند تیرخانه، انبارها و فضای اصلی عصارخانه باقی ماندهاند.
ارتفاع زیاد سقف، استفاده از طاقهای سنتی و نبود تزئینات اضافی، نشان میدهد که هدف اصلی معماران، ایجاد فضایی مقاوم، خنک و مناسب برای فعالیتهای تولیدی بوده است.
روغنگیری در عصارخانه چگونه انجام میشد؟
فرآیند روغنگیری در گذشته کاملاً سنتی و چند مرحلهای بود. ابتدا دانههای روغنی پاکسازی و در صورت نیاز برشته میشدند. سپس این دانهها در آسیاب سنگی خرد میشدند و خمیر حاصل با مقدار مشخصی آب مخلوط میشد.
در ادامه، خمیر داخل سبدهای مخصوص قرار میگرفت و با استفاده از تیرهای بزرگ چوبی و اهرمهای سنگین تحت فشار قرار میگرفت تا روغن آن خارج شود. روغن استخراجشده از طریق ناودانهای مخصوص وارد خمرههای سفالی میشد و برای نگهداری به انبار انتقال پیدا میکرد.
موزهای زنده از تاریخ صنعت ایران
امروزه بازدیدکنندگان در موزه عصارخانه شاهی میتوانند تجهیزات اصلی روغنگیری، سنگ آسیاب، تیرهای عظیم چوبی، اهرمها و مجسمههایی را مشاهده کنند که نحوه فعالیت کارگران و حیوانات را بازسازی کردهاند.
این بازسازیها باعث شده فضای موزه حالوهوای یک کارگاه فعال صفوی را تداعی کند و بازدیدکنندگان درک بهتری از شیوه تولید روغن در گذشته به دست آورند.
همچنین این موزه طی سالهای اخیر به مرکزی برای پژوهش در حوزه فرهنگ عامه، تاریخ شفاهی مشاغل سنتی و معرفی صنایع تاریخی اصفهان تبدیل شده است و موفق به دریافت جوایز معتبر ملی و بینالمللی نیز شده است.
آدرس موزه عصارخانه شاهی
موزه عصارخانه شاهی در قلب بافت تاریخی اصفهان و در نزدیکی میدان نقش جهان قرار دارد.
آدرس: استان اصفهان، میدان نقش جهان، جنب بازار قیصریه، بازار قنادها، بازار عصاری (پاساژ امین)
به دلیل قرار گرفتن این مجموعه در محدوده تاریخی شهر، دسترسی به آن از طریق مترو، اتوبوس، تاکسی و پارکینگهای اطراف میدان نقش جهان بهراحتی امکانپذیر است.
بهترین زمان بازدید
پاییز و بهار بهترین زمان برای بازدید از عصارخانه شاهی و دیگر آثار تاریخی اصفهان هستند. در این فصول، آبوهوای شهر معتدلتر است و گردشگران میتوانند در کنار بازدید از این موزه، از جاذبههایی مانند میدان نقش جهان، مسجد شیخ لطفالله، کاخ عالیقاپو، بازار قیصریه و چهلستون نیز دیدن کنند.
موزه عصارخانه شاهی اصفهان تنها یک بنای تاریخی نیست، بلکه نمادی از پیشرفت صنعت و فناوری ایران در دوران صفویه به شمار میرود. این مجموعه با نمایش شیوههای سنتی روغنگیری، معماری هوشمندانه و تجهیزات اصیل، تصویری ارزشمند از زندگی اقتصادی و صنعتی چند قرن گذشته ارائه میدهد. اگر قصد سفر به اصفهان را دارید، بازدید از این موزه میتواند تجربهای متفاوت و آموزنده در کنار دیدن آثار مشهور میدان نقش جهان باشد.
باتشکر
عضوت شما در خبرنامه تایید شد
