شهر زیرزمینی نوش آباد؛ راز اویی در دل زمین کاشان

در شمال استان اصفهان و در نزدیکی کاشان، شهری تاریخی وجود دارد که بخش مهمی از رازهای معماری آن نه روی زمین، بلکه در زیر سطح زمین پنهان شده است. شهر زیرزمینی نوش آباد که در میان مردم با نام «اویی» یا «اُویی» شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از فضاهای دست‌کند، راهروهای باریک، اتاق‌ها و مسیرهای ارتباطی است که در چند تراز زیر بافت تاریخی شهر شکل گرفته است.

این مجموعه از نمونه‌های شاخص معماری زیرزمینی ایران محسوب می‌شود و بر اساس اطلاعات گردشگری رسمی، پیشینه آن به دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی می‌رسد و در دوره‌های بعدی نیز مورد استفاده قرار گرفته است.

شهر زیرزمینی نوش آباد در سال ۱۳۸۵ با شماره ۱۵۸۱۶ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

مطالب مرتبط :

قلعه شاه‌دژ اصفهان دژ ۱۵۰۰ ساله بر فراز کوه صفه

اقامت آسان در بهترین هتل‌های اطراف نمایشگاه اصفهان

موزه عصارخانه شاهی اصفهان؛ شاهکار صنعتی به‌جامانده از صفویه

شهر زیرزمینی نوش آباد کجاست؟

شهر زیرزمینی اویی در شهر نوش‌آباد از توابع شهرستان آران و بیدگل در استان اصفهان قرار دارد. نوش‌آباد در شمال کاشان واقع شده و از نظر جغرافیایی فاصله چندانی با کاشان و آران و بیدگل ندارد.

بر اساس اطلاعات سامانه گردشگری Visit Iran، شهر نوش‌آباد حدود ۷.۵ کیلومتر با کاشان و حدود ۲.۵ کیلومتر با آران و بیدگل فاصله دارد.

بنابراین اگر قصد سفر به کاشان را دارید، بازدید از شهر زیرزمینی نوش‌آباد می‌تواند در کنار جاذبه‌هایی مانند تپه سیلک، خانه‌های تاریخی و دیگر آثار منطقه در برنامه سفر قرار گیرد.

شهر اویی چگونه کشف شد؟

کشف دوباره شهر زیرزمینی نوش‌آباد به شکل اتفاقی رخ داد. روایت‌های موجود درباره زمان دقیق این اتفاق یکسان نیستند؛ برخی منابع سال ۱۳۸۳ را ذکر می‌کنند و برخی دیگر کشف یا شناسایی گسترده آن را به سال ۱۳۸۵ نسبت می‌دهند.

یکی از روایت‌های مشهور می‌گوید فردی هنگام حفر چاه در منزل خود به فضاها و دالان‌های زیرزمینی برخورد کرد و همین اتفاق زمینه شناسایی بخش‌هایی از مجموعه را فراهم کرد.

پس از این کشف، کاوش‌های باستان‌شناسی و عملیات پاک‌سازی در بخش‌های مختلف انجام شد و به تدریج ابعاد بیشتری از این معماری زیرزمینی آشکار شد.

تاریخچه شهر زیرزمینی نوش آباد

تاریخ‌گذاری شهر زیرزمینی نوش‌آباد کاملاً ساده نیست؛ زیرا این مجموعه در دوره‌ای طولانی توسعه یافته و مورد استفاده قرار گرفته است.

منابع گردشگری رسمی، شکل‌گیری این مجموعه را به دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی نسبت می‌دهند و از ادامه استفاده از آن در دوره‌های سلجوقی، صفوی و حتی قاجار سخن می‌گویند.

برخی یافته‌های باستان‌شناسی نیز وجود آثار مربوط به دوره‌های مختلف تاریخی را در این مجموعه تأیید می‌کنند. در نتیجه، بهتر است شهر زیرزمینی نوش‌آباد را یک سازه کاملاً متعلق به یک دوره تاریخی مشخص ندانیم؛ بلکه آن را مجموعه‌ای بدانیم که در طول زمان ایجاد، توسعه و مورد استفاده قرار گرفته است.

آیا نوش آباد پایتخت انوشیروان بوده است؟

یکی از ادعاهایی که در برخی مطالب گردشگری درباره نوش‌آباد تکرار شده، معرفی این شهر به‌عنوان پایتخت انوشیروان ساسانی است. با این حال، برای چنین ادعای قطعی و مشخصی پشتوانه باستان‌شناختی کافی در منابع معتبر امروزی ارائه نشده است.

بنابراین در یک روایت تاریخی دقیق، بهتر است این ادعا را قطعی ندانیم. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت، وجود یک مجموعه معماری دست‌کند با پیشینه‌ای که به دوره ساسانی و اوایل اسلام نسبت داده می‌شود و تداوم استفاده از آن در دوره‌های بعدی است.

چرا شهر زیرزمینی نوش آباد ساخته شد؟

کارکرد اصلی اویی بر اساس شواهد موجود، پناهگاهی و دفاعی بوده است. معماری مجموعه به گونه‌ای طراحی شده که ساکنان بتوانند در زمان ناامنی و حمله، از سطح زمین به فضاهای زیرزمینی منتقل شوند و برای مدتی در محیطی محافظت‌شده باقی بمانند.

راهروهای باریک، ارتفاع نسبتاً کم، مسیرهای پیچیده و ارتباط میان بخش‌های مختلف از ویژگی‌هایی هستند که با چنین کارکردی سازگارند.

Visit Iran نیز این مجموعه را سازه‌ای با کاربرد نظامی و دفاعی معرفی می‌کند که برای حفاظت از ساکنان در برابر هجوم دشمن در زیر بافت قدیمی نوش‌آباد شکل گرفته است.

در چنین شرایطی، زیرزمین یک مزیت مهم داشت: مهاجم نمی‌توانست به‌راحتی مسیرهای داخلی را پیدا کند و افراد پناه‌گرفته نیز از دید مستقیم خارج می‌شدند.

معماری شهر زیرزمینی اویی چگونه است؟

شهر زیرزمینی نوش‌آباد نمونه‌ای از معماری دست‌کند است؛ یعنی بخش اصلی فضاها مستقیماً در بستر زمین ایجاد شده و ساخت آن به شکل ساختمان‌های معمولی با مصالح روی زمین انجام نشده است.

فضای داخلی مجموعه شامل راهروهای باریک، اتاق‌های کوچک، فضاهای پناهگاهی، چاه‌ها و مسیرهای ارتباطی است. برخی قسمت‌ها نیز دارای سکوها و طاقچه‌هایی هستند که احتمالاً برای نشستن یا قرار دادن وسایل مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند.

ارتفاع بسیاری از قسمت‌های داخلی حدود قد یک انسان است و در منابع گردشگری حدود ۱۷۰ تا ۱۸۰ سانتی‌متر ذکر شده است. این ویژگی باعث می‌شود حرکت در بعضی قسمت‌های مجموعه برای بازدیدکنندگان امروزی نیز متفاوت و گاهی دشوار باشد.

شهر زیرزمینی نوش آباد چند طبقه است؟

برای اویی معمولاً سه تراز یا طبقه زیرزمینی در نظر گرفته می‌شود. منابع مختلف عمق این طبقات را با اعداد متفاوتی گزارش کرده‌اند، اما در مجموع عمق مجموعه در بخش‌های مختلف از چند متر زیر زمین آغاز می‌شود و در قسمت‌هایی به حدود ۱۸ متر یا بیشتر می‌رسد.

تفاوت اعداد در منابع تا حدی به این موضوع مربوط است که تمام مجموعه هنوز به شکل یکپارچه کاوش و برای بازدید عمومی آماده نشده است.

سیستم تهویه شهر زیرزمینی نوش آباد

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های معماری اویی، نحوه تأمین و گردش هوا در فضاهای زیرزمینی است.

چاه‌ها و مسیرهای ارتباطی عمودی علاوه بر امکان جابه‌جایی میان بخش‌های مختلف، در ایجاد جریان هوا نیز نقش داشته‌اند. به همین دلیل، مجموعه‌ای که در عمق زمین قرار دارد می‌توانسته برای مدتی قابل استفاده باشد.

این موضوع نشان می‌دهد که سازندگان اویی تنها به ایجاد یک فضای مخفی فکر نکرده بودند، بلکه نیازهای اساسی انسان در یک محیط زیرزمینی مانند تهویه، دسترسی و روشنایی را نیز در نظر گرفته بودند.

روشنایی در شهر اویی چگونه تأمین می‌شد؟

در بخش‌هایی از دیوارهای مجموعه، محل‌هایی برای قرار دادن چراغ‌های پیه‌سوز دیده می‌شود. وجود این فضاها نشان می‌دهد که روشنایی مصنوعی برای استفاده از دالان‌ها و اتاق‌های زیرزمینی ضروری بوده است.

در محیطی که نور طبیعی بسیار محدود است، چنین جایگاه‌هایی اهمیت زیادی داشته‌اند و یکی از جزئیات جالب معماری اویی به شمار می‌روند.

آیا شهر زیرزمینی نوش آباد فقط یک پناهگاه بوده است؟

کارکرد دفاعی و پناهگاهی مهم‌ترین کاربرد شناخته‌شده مجموعه است، اما شواهد موجود نشان می‌دهد که اویی در دوره‌های مختلف فقط یک پناهگاه اضطراری نبوده است.

وجود اتاق‌ها، مسیرهای ارتباطی، محل نگهداری مواد غذایی، دسترسی به آب و امکاناتی برای اقامت موقت، نشان‌دهنده طراحی مجموعه برای حضور انسان در زیر زمین است.

از طرف دیگر، استفاده از آن در دوره‌های تاریخی مختلف باعث شده کارکرد برخی بخش‌ها در طول زمان تغییر کرده باشد. بنابراین عبارت «شهر زیرزمینی» در مورد اویی بیشتر بیانگر گستردگی و پیچیدگی شبکه دست‌کند آن است و نباید الزاماً آن را با یک شهر معمولی دارای خیابان‌ها و ساختمان‌های مستقل مقایسه کرد.

وسعت شهر زیرزمینی نوش آباد چقدر است؟

وسعت دقیق مجموعه اویی به دلیل ادامه کاوش‌ها و وجود بخش‌های ناشناخته، موضوعی نیست که بتوان برای آن یک عدد قطعی و نهایی ارائه کرد.

برخی منابع گردشگری از گسترش مجموعه در چند کیلومتر سخن گفته‌اند، در حالی که بخش بسیار کوچکتری از آن برای بازدید عمومی آماده شده است. منابع مختلف نیز درباره وسعت بخش‌های کشف‌شده اعداد متفاوتی ارائه کرده‌اند.

به همین دلیل، ادعای رایج درباره «۴ کیلومتر وسعت» را بهتر است به‌عنوان یک برآورد یا گزارش درباره شبکه شناسایی‌شده در نظر گرفت، نه اندازه قطعی تمام شهر زیرزمینی.

دلیل نام‌گذاری اویی چیست؟

«اویی» نامی است که برای این مجموعه زیرزمینی در نوش‌آباد رواج پیدا کرده است. درباره علت دقیق این نام‌گذاری روایت‌های محلی مختلفی وجود دارد.

یکی از روایت‌های مشهور می‌گوید به دلیل پیچیدگی و تاریکی دالان‌ها، افرادی که داخل مجموعه حرکت می‌کردند برای پیدا کردن یکدیگر با صدای بلند یکدیگر را صدا می‌زدند و از واژه‌ای شبیه «اویی» استفاده می‌کردند.

این روایت در منابع گردشگری نقل شده، اما برای تبدیل آن به یک واقعیت تاریخی قطعی، شواهد مکتوب و باستان‌شناختی کافی در دست نیست. بنابراین بهتر است آن را بخشی از روایت شفاهی و محلی درباره نام اویی بدانیم.

شهر زیرزمینی نوش آباد چه زمانی برای بازدید مناسب است؟

نوش‌آباد در منطقه‌ای با اقلیم گرم و خشک قرار دارد و به همین دلیل، فصل‌های معتدل سال برای سفر به آن مناسب‌تر هستند.

بهار و پاییز معمولاً انتخاب‌های مناسب‌تری برای بازدید از نوش‌آباد و دیگر جاذبه‌های اطراف کاشان محسوب می‌شوند. در بهار نیز می‌توان سفر به منطقه را با برنامه‌های گردشگری کاشان و فصل گلاب‌گیری ترکیب کرد. شهر نوش‌آباد در تابستان آب‌وهوایی گرم و خشک دارد.

البته فضای زیرزمینی اویی شرایط متفاوتی از سطح شهر دارد و هنگام بازدید باید لباس و کفش مناسب برای حرکت در مسیرهای باریک و گاهی مرطوب همراه داشته باشید.

مدت زمان لازم برای بازدید از شهر اویی

مدت بازدید به مسیر قابل دسترس، شرایط محوطه و سرعت حرکت گردشگر بستگی دارد. از آنجا که مسیرهای زیرزمینی باریک هستند و بازدید معمولاً همراه با توضیحات راهنما انجام می‌شود، بهتر است برای این جاذبه زمان کافی در برنامه سفر در نظر گرفته شود.

همچنین باید توجه داشت که تمام شبکه زیرزمینی برای بازدید عمومی باز نیست و آنچه گردشگر مشاهده می‌کند تنها بخشی از مجموعه شناسایی‌شده است.

نکات مهم برای بازدید از شهر زیرزمینی نوش آباد

پیش از ورود به اویی بهتر است چند نکته را در نظر داشته باشید:

• مسیرهای زیرزمینی در بخش‌هایی باریک و کم‌ارتفاع هستند.
• کفش مناسب و راحت برای راه رفتن ضروری است.
• افراد دارای محدودیت حرکتی ممکن است در بعضی قسمت‌های مسیر با مشکل مواجه شوند.
• به دلیل شرایط محیطی زیر زمین، بهتر است از لباس مناسب استفاده شود.
• در مسیرهای تاریخی نباید به دیوارها، آثار و تأسیسات مجموعه دست زد.
• از جدا کردن یا جابه‌جا کردن اشیای موجود در محوطه خودداری کنید.
• ساعت و شرایط پذیرش ممکن است در فصل‌ها و مناسبت‌های مختلف تغییر کند؛ بنابراین پیش از حرکت، اطلاعات روز بازدید را از مجموعه یا مراجع گردشگری محلی بررسی کنید.

جاذبه‌های گردشگری اطراف نوش آباد

سفر به نوش‌آباد را می‌توان با بازدید از چند جاذبه تاریخی و طبیعی منطقه ترکیب کرد.

تپه سیلک کاشان

تپه سیلک یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی فلات مرکزی ایران است و از شناخته‌شده‌ترین جاذبه‌های تاریخی اطراف کاشان محسوب می‌شود.

خانه‌های تاریخی کاشان

خانه‌های تاریخی مانند خانه بروجردی‌ها، طباطبایی‌ها و عباسیان، نمونه‌هایی شاخص از معماری مسکونی دوره قاجار در کاشان هستند.

باغ فین

باغ فین یکی دیگر از جاذبه‌های مهم کاشان است که می‌تواند در برنامه یک سفر تاریخی به این منطقه قرار گیرد.

کویر مرنجاب

اگر به طبیعت کویری علاقه دارید، منطقه آران و بیدگل و کویر مرنجاب نیز از مقاصد شناخته‌شده اطراف نوش‌آباد هستند.

چرا شهر زیرزمینی نوش آباد اهمیت دارد؟

اهمیت اویی تنها به قدمت آن محدود نمی‌شود. این مجموعه تصویری از شیوه‌ای متفاوت برای سازگاری انسان با شرایط محیطی، تهدیدهای نظامی و نیازهای اجتماعی در گذشته ارائه می‌کند.

در دوره‌ای که امکانات مهندسی مدرن وجود نداشت، ایجاد شبکه‌ای زیرزمینی با اتاق‌ها، راهروها، مسیرهای دسترسی، تهویه و فضاهای پناهگاهی، نیازمند شناخت دقیق زمین و تجربه معماری بود.

همین ویژگی باعث شده شهر زیرزمینی نوش‌آباد به یکی از نمونه‌های قابل توجه معماری دست‌کند ایران تبدیل شود. Visit Iran نیز آن را از نمونه‌های برجسته معماری دست‌کند و یک مجموعه چندطبقه با کارکرد دفاعی معرفی می‌کند.

جمع‌بندی

شهر زیرزمینی نوش آباد یا اویی یکی از متفاوت‌ترین جاذبه‌های تاریخی اطراف کاشان است؛ مجموعه‌ای دست‌کند که در چند تراز زیر بافت شهر ایجاد شده و شواهد موجود، شکل‌گیری آن را به دوره ساسانی و اوایل اسلام و استفاده از آن را تا دوره‌های متأخرتر نسبت می‌دهند.

راهروهای باریک، اتاق‌های کوچک، مسیرهای ارتباطی، چاه‌ها، محل چراغ‌های پیه‌سوز و سازوکارهای تهویه، نشان می‌دهند که این مجموعه برای پناه گرفتن و ادامه حضور انسان در شرایط ناامن طراحی شده بود.

در عین حال، درباره برخی جزئیات مانند تاریخ دقیق آغاز ساخت، وسعت نهایی شبکه و علت نام‌گذاری «اویی» نباید روایت‌های گردشگری را بدون بررسی به‌عنوان واقعیت قطعی تاریخی پذیرفت. همین ناشناخته‌ها نیز بخشی از جذابیت این مجموعه باستانی هستند.

پرسش‌های متداول

شهر زیرزمینی نوش آباد کجاست؟
شهر زیرزمینی اویی در شهر نوش‌آباد، از توابع شهرستان آران و بیدگل در استان اصفهان و در نزدیکی کاشان قرار دارد.

شهر زیرزمینی نوش آباد چند سال قدمت دارد؟
منابع گردشگری رسمی پیشینه این مجموعه را حدود ۱۵۰۰ سال و مرتبط با دوره ساسانی و اوایل اسلام معرفی می‌کنند، هرچند تمام بخش‌های مجموعه الزاماً هم‌زمان ساخته نشده‌اند.

چرا به شهر زیرزمینی نوش آباد، اویی می‌گویند؟
«اویی» نام محلی این مجموعه است و درباره ریشه دقیق آن روایت‌های مختلفی وجود دارد. مشهورترین روایت، نام را به نحوه صدا زدن افراد در دالان‌های زیرزمینی نسبت می‌دهد؛ اما این توضیح را نمی‌توان یک واقعیت تاریخی قطعی دانست.

آیا شهر زیرزمینی نوش آباد سه طبقه است؟
بله، در منابع گردشگری و مطالعات مربوط به این مجموعه، اویی به‌عنوان مجموعه‌ای سه‌ترازی معرفی شده است و عمق بخش‌های مختلف آن متفاوت است.

کاربرد شهر زیرزمینی نوش آباد چه بوده است؟
مهم‌ترین کارکرد شناخته‌شده آن پناهگاهی و دفاعی بوده است؛ ساختار پیچیده و مسیرهای باریک مجموعه برای محافظت از ساکنان در زمان ناامنی طراحی شده بود.

آیا تمام شهر زیرزمینی نوش آباد قابل بازدید است؟
خیر. شبکه شناسایی‌شده مجموعه بسیار گسترده‌تر از بخش‌هایی است که برای بازدید عمومی آماده شده‌اند و کاوش و بررسی بخش‌های مختلف آن در دوره‌های مختلف ادامه داشته است.